29, ఆగస్టు 2026, శనివారం

Jashuva

జాషువా కవిత్వం | Jashuva Poetry

గుర్రం జాషువా – సామాజిక చైతన్యానికి స్వరం

జాషువా ఎవరు?

గుర్రం జాషువా (1895–1971) ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రముఖ కవి. ఆయన కవిత్వం మానవత్వం, సమానత్వం, సామాజిక న్యాయం, కులవివక్ష వ్యతిరేకత, ఆత్మగౌరవం వంటి విలువలను ప్రతిబింబిస్తుంది.

సమాజంలో అణగారిన మనిషి అనుభవించిన అవమానం, బాధ, అసమానతలను జాషువా తన కవిత్వం ద్వారా ప్రశ్నించారు. అందువల్ల ఆయనను సామాజిక చైతన్య కవిగా గుర్తిస్తారు.

జాషువా కవిత్వంలోని ప్రధాన భావాలు

🔹 మానవత్వం: మనిషిని మనిషిగా గౌరవించాలనే సందేశం.

🔹 సమానత్వం: కులం, మతం, జన్మ ఆధారంగా మనుషుల మధ్య తేడాలు ఉండకూడదనే భావన.

🔹 కులవివక్ష వ్యతిరేకత: అంటరానితనం వంటి సామాజిక దురాచారాలను ప్రశ్నించడం.

🔹 ఆత్మగౌరవం: ప్రతి మనిషికీ గౌరవంగా జీవించే హక్కు ఉందనే భావన.

🔹 సామాజిక న్యాయం: అణగారిన వర్గాలకు సమాన అవకాశాలు, గౌరవం కలగాలని ఆకాంక్ష.

🔹 విశ్వమానవత: మానవులందరినీ సమానంగా చూడాలనే విశాల దృక్పథం.

జాషువా ముఖ్య రచనలు

క్రమం	రచన	ప్రధాన భావం
1	గబ్బిలం	అంటరానితనం, సామాజిక అసమానత, మానవ గౌరవం
2	ఫిరదౌసి	కవి జీవితం, ప్రతిభ, గౌరవం
3	ముంతాజ్ మహల్	ప్రేమ, మానవ భావోద్వేగాలు
4	కాందిశీకుడు	మానవతా దృక్పథం
5	క్రీస్తు చరిత్ర	ప్రేమ, కరుణ, మానవత్వం
6	నా కథ	ఆత్మకథాత్మక అనుభవాలు

గబ్బిలం – జాషువా కవిత్వంలో ప్రత్యేక స్థానం

గబ్బిలం జాషువా ప్రసిద్ధ రచనలలో ఒకటి. దేవాలయంలోకి ప్రవేశించలేని ఒక అణగారిన మనిషి తన సందేశాన్ని గబ్బిలం ద్వారా దేవుడికి చేరవేయాలనే కల్పనతో కవి సామాజిక అసమానతను ప్రతీకాత్మకంగా వ్యక్తం చేశారు.

ఈ రచనలో కవి కేవలం తన వ్యక్తిగత బాధను మాత్రమే చెప్పలేదు. సమాజంలో కులం పేరుతో జరుగుతున్న వివక్షను ప్రశ్నిస్తూ మానవ గౌరవం, సమానత్వం కోసం తన స్వరాన్ని వినిపించారు.

జాషువా కవిత్వం – తాత్విక దృష్టి

జాషువా కవిత్వం మనిషి విలువను అతని జన్మలో కాకుండా అతని మానవత్వంలో చూడాలని చెబుతుంది.

అందుకే ఆయన కవిత్వం ఒక నిర్దిష్ట కాలానికి మాత్రమే పరిమితం కాదు. సమానత్వం, స్వేచ్ఛ, గౌరవం, మానవత్వం వంటి విలువలు ఎప్పటికీ ప్రాసంగికమైనవే.

సారాంశం

జాషువా తెలుగు కవిత్వానికి సామాజిక బాధ్యతను జోడించిన మహాకవి. ఆయన పద్యం బాధితుని గొంతుకగా, అన్యాయంపై ప్రశ్నగా, మానవత్వానికి పిలుపుగా నిలిచింది.

“మనిషే ప్రధానము – మానవత్వమే మహత్తర విలువ.”

SEO Keywords

జాషువా కవిత్వం, గుర్రం జాషువా, Jashuva Poetry, Gurram Jashuva, తెలుగు కవిత్వం, గబ్బిలం, జాషువా రచనలు, జాషువా సాహిత్యం, సామాజిక చైతన్య కవి, తెలుగు సాహిత్యం, మానవత్వం, సమానత్వం, కులవివక్ష వ్యతిరేక కవిత్వం

భారతీయ పురాతన భాషలు
కాలం – ముఖ్య రాజులు

1. వేద సంస్కృతం — క్రీ.పూ. 1500–600 — వేదకాల రాజులు

2. సంస్కృతం — క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం నుంచి — శుంగులు, కుషాణులు, గుప్తులు

3. ప్రాకృతం — క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం — మౌర్యులు, అశోకుడు

4. పాళీ — క్రీ.పూ. 5–3వ శతాబ్దాలు — బౌద్ధ రాజులు, దేవానంపియ తిస్స

5. అర్ధమాగధీ — క్రీ.పూ. 5–3వ శతాబ్దాలు — నందులు, మౌర్యుల కాలం

6. మాగధీ ప్రాకృతం — క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం — అశోకుడు

7. శౌరసేనీ ప్రాకృతం — క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం నుంచి — ఉత్తర భారత రాజవంశాలు

8. మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతం — క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం నుంచి — సాతవాహనులు

9. తమిళం — క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం నుంచి — చేర, చోళ, పాండ్యులు

10. తెలుగు — క్రీ.శ. 5–6వ శతాబ్దం నుంచి — విష్ణుకుండినులు, తూర్పు చాళుక్యులు

11. కన్నడ — క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం నుంచి — కదంబులు, గంగులు, రాష్ట్రకూటులు

12. మలయాళం — క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దం తర్వాత — చేరులు

13. అపభ్రంశం — క్రీ.శ. 6–12వ శతాబ్దాలు — ఉత్తర భారత రాజవంశాలు

14. పైశాచీ — ప్రాచీన కాలం — ఉత్తర–వాయవ్య భారత ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలు

15. మైథిలీ — మధ్యయుగం నుంచి — మిథిలా రాజవంశాలు

గమనిక:
ఒక భాషను ఒకే రాజు మాత్రమే ఉపయోగించాడని భావించడం సరైంది కాదు. భాషలు అనేక శతాబ్దాల కాలంలో పరిణామం చెందాయి. రాజభాష, శాసన భాష, సాహిత్య భాష, ప్రజాభాషలు కొన్ని సందర్భాల్లో వేర్వేరుగా ఉండేవి.

SEO Keywords:
భారతీయ పురాతన భాషలు • ప్రాచీన భారతీయ భాషలు • భాషలు మరియు రాజులు • సంస్కృతం • పాళీ • ప్రాకృతం • తమిళం • తెలుగు • కన్నడ • మలయాళం • అశోకుడు • సాతవాహనులు • తూర్పు చాళుక్యులు

భారతీయ పురాతన భాషలు | Ancient Languages of India

భారతీయ పురాతన భాషలు
Ancient Languages of India

పరిచయం:
భారతదేశం అనేక భాషా కుటుంబాలకు నిలయం. వేద సంస్కృతం, సంస్కృతం, పాళీ, ప్రాకృతాలు వంటి ప్రాచీన ఇండో-ఆర్య భాషలతో పాటు తమిళం, తెలుగు, కన్నడ వంటి ద్రావిడ భాషలకు కూడా దీర్ఘమైన చారిత్రక మరియు సాహిత్య సంప్రదాయం ఉంది.

కాలక్రమ జాబితా

1. వేద సంస్కృతం
క్రీ.పూ. 1500 ప్రాంతం నుంచి — వేద సాహిత్య భాష.

2. సంస్కృతం
క్రీ.పూ. 1వ సహస్రాబ్దం నుంచి — భారతీయ తాత్విక, సాహిత్య సంప్రదాయంలో ప్రధాన భాష.

3. పాళీ
క్రీ.పూ. 5–3వ శతాబ్దాలు — బౌద్ధ త్రిపిటక సంప్రదాయానికి ముఖ్యమైన భాష.

4. ప్రాకృత భాషలు
క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం నుంచి — అనేక మధ్య ఇండో-ఆర్య భాషల సమూహం.

5. అర్ధమాగధీ
ప్రాచీన జైన సాహిత్యంతో సంబంధం ఉన్న భాషా రూపం.

6. మాగధీ ప్రాకృతం
ప్రాచీన తూర్పు భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన ప్రాకృత భాష.

7. శౌరసేనీ ప్రాకృతం
ఉత్తర భారతదేశంలో అభివృద్ధి చెందిన ప్రాకృత భాష.

8. మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతం
ప్రాచీన భారతీయ సాహిత్యంలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడిన ప్రాకృతం.

9. పైశాచీ
ప్రాచీన మధ్య ఇండో-ఆర్య భాషా సంప్రదాయంలో ప్రస్తావించబడే భాష.

10. తమిళం
క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దానికి ముందే శాసన మరియు సాహిత్య ఆధారాలు కలిగిన ద్రావిడ భాష.

11. తెలుగు
ద్రావిడ భాష. క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం నుంచి స్పష్టమైన శాసన ఆధారాలు కనిపిస్తాయి.

12. కన్నడ
ద్రావిడ భాష. క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం నుంచి స్పష్టమైన శాసన ఆధారాలు ఉన్నాయి.

13. మలయాళం
తమిళ-మధ్య ద్రావిడ భాషా పరిణామం నుంచి క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దం తర్వాత ప్రత్యేక భాషగా అభివృద్ధి చెందింది.

14. మైథిలీ
తూర్పు ఇండో-ఆర్య భాషా సంప్రదాయానికి చెందిన భాష.

15. అపభ్రంశం
ప్రాకృత భాషల నుంచి ఆధునిక ఉత్తర భారతీయ భాషలకు మార్పులో ముఖ్యమైన పరిణామ దశ.

భాషా కుటుంబాల ఆధారంగా

భాషా కుటుంబం	ప్రధాన ప్రాచీన భాషలు
ఇండో-ఆర్య	వేద సంస్కృతం, సంస్కృతం, పాళీ, ప్రాకృతాలు, అపభ్రంశం
ద్రావిడ	తమిళం, తెలుగు, కన్నడ, మలయాళం
ముండా	సంతాలి మొదలైన భాషలు
టిబెటో-బర్మన్	భారత ఈశాన్య ప్రాంతాల్లోని అనేక భాషలు

ముఖ్యమైన భాషలు

ఇండో-ఆర్య సంప్రదాయం:
వేద సంస్కృతం → సంస్కృతం → పాళీ/ప్రాకృతాలు → అపభ్రంశం → ఆధునిక ఇండో-ఆర్య భాషలు

ద్రావిడ సంప్రదాయం:
ప్రోటో-ద్రావిడ → తమిళం / తెలుగు / కన్నడ / ఇతర ద్రావిడ భాషలు

SEO Keywords:
భారతీయ పురాతన భాషలు, భారతదేశ భాషల చరిత్ర, Ancient Indian Languages, Sanskrit, Vedic Sanskrit, Pali, Prakrit, Tamil, Telugu, Kannada, Malayalam, Indian Language Families, భారతీయ భాషా కుటుంబాలు

తెలుగు సాహిత్యం – పుస్తకాలు & రచయితలు

ఆంధ్ర మహాభారతం — నన్నయ, తిక్కన, ఎర్రన
కుమారసంభవము — నన్నెచోడుడు
బసవపురాణము — పాల్కురికి సోమనాథుడు
శృంగార నైషధము — శ్రీనాథుడు
హరవిలాసము — శ్రీనాథుడు
ఆంధ్ర మహాభాగవతము — బమ్మెర పోతన
సంకీర్తనలు — తాళ్లపాక అన్నమాచార్యుడు
మనుచరిత్రము — అల్లసాని పెద్దన
పారిజాతాపహరణము — నంది తిమ్మన
రాజశేఖర చరిత్రము — మాడయగారి మల్లన
శ్రీకాళహస్తీశ్వర మహాత్మ్యము — ధూర్జటి
రామాభ్యుదయము — అయ్యలరాజు రామభద్రుడు
కళాపూర్ణోదయము — పింగళి సూరన
రాఘవపాండవీయం — పింగళి సూరన
వసుచరిత్రము — రామరాజభూషణుడు
పాండురంగ మహాత్మ్యము — తెనాలి రామకృష్ణుడు
ఆముక్తమాల్యద — శ్రీకృష్ణదేవరాయలు
వేమన పద్యాలు — వేమన
క్షేత్రయ్య పదాలు — క్షేత్రయ్య
దాశరథీ శతకం — కంచర్ల గోపన్న (రామదాసు)
ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము — కందుకూరి వీరేశలింగం
రాజశేఖర చరిత్రము — కందుకూరి వీరేశలింగం
కన్యాశుల్కం — గురజాడ అప్పారావు
ముత్యాల సరాలు — గురజాడ అప్పారావు
త్రిణేత్రం — రాయప్రోలు సుబ్బారావు
గబ్బిలం — గుర్రం జాషువా
ఫిరదౌసి — గుర్రం జాషువా
కృష్ణపక్షం — దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి
మహాప్రస్థానం — శ్రీశ్రీ
వేయి పడగలు — విశ్వనాథ సత్యనారాయణ
రామాయణ కల్పవృక్షము — విశ్వనాథ సత్యనారాయణ
మాలపల్లి — ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ
బారిష్టర్ పార్వతీశం — మొక్కపాటి నరసింహశాస్త్రి
మైదానం — చలం
మా తెలుగు తల్లి — శంకరంబాడి సుందరాచారి
విశ్వంభర — సి. నారాయణరెడ్డి
అమృతం కురిసిన రాత్రి — స. తిలక్

అవును — మీరు దేవరకొండ బాలగంగాధర తిలక్ (Devarkonda Balagangadhara Tilak) గురించి అడుగుతున్నారు. తిలక్ – తెలుగు రచనలు అమృతం కురిసిన రాత్రి — కవితా సంపుటి గోరువంకలు — కవితలు ప్రభాతము–సంధ్య — కవిత్వం సుందరీ–సుబ్బారావు — కథ ఊరి చివరి ఇల్లు — కథ తిలక్ కథలు — కథా రచనలు తిలక్ కవితలు — కవితా రచనలు

తెలుగు ప్రశ్నలు

తెలుగు ప్రశ్నలు - సమాధానాలు

Sl	Qtn	Ans
1	మారన ‘మార్కండేయ పురాణం’లో 150 పద్యాల్లో రాసిన ---- కథను ఆరువందల శ్లోకాలకు పెంచాడు	మనుచరిత్ర - అల్లసాని పెద్దన
2	శ్రీనాధుడు బాల్యం లో వ్రాసిన గ్రంధం	మరుత్తరాట్చరిత్ర
3	తెలుగుదేల యన్న, దేశంబు తెలుగెను తెలుగు వల్లభుండ, తెలుగొకండ, యెల్ల నృపులు గొలువ నెరుగవే బాసాడి దేశ భాషలందు దెలుగు లెస్స	శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (ఆముక్తమాల్యద)
4	జనని సంస్కృతంబు సకల భాషలకును దేశ భాషలందు తెలుగు లెస్స జగతి తల్లి కంటె సౌభాగ్య సంపద మెచ్చు టాడు బిడ్డ మేలు గాదె ?	శ్రీనాథుడు (క్రీడాభిరామం)
5	అల్లసాని పెద్దన -	మను చరిత్ర
6	నంది తిమ్మన -	పారిజాతాపహరణం
7	తెనాలి రామకృష్ణుడు -	పాండురంగ మహాత్మ్యం
8	ధూర్జటి -	శ్రీ కాళ హస్తీశ్వర మహాత్మ్యం
9	పింగళి సూరన -	కళా పూర్ణోదయం
10	రామ రాజ భూషణుడు -	వసు చరిత్ర
11	అయ్యలరాజు రామభధ్రుడు -	రామాభ్యుదయం
12	మాదయగారి మల్లన -	రాజశేఖర చరిత్ర
13	శ్రీ నాధుడు ఏ గ్రంధం కాశీ యాత్ర విశేషాలను వివరిస్తుంది	కాశీ ఖండము

తెలుగు ప్రశ్నలు

Sl	Qtn	Ans	Edit	Del

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు

"దేశ భాషలందు తెలుగు లెస్సు"

*** తెలుగుదేల యన్న, దేశంబు తెలుగెను తెలుగు వల్లభుండ, తెలుగొకండ,
యెల్ల నృపులు గొలువ నెరుగవే బాసాడి
దేశ భాషలందు దెలుగు లెస్స

--- శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (ఆముక్తమాల్యద)

జనని సంస్కృతంబు సకల భాషలకును
దేశ భాషలందు తెలుగు లెస్స
జగతి తల్లి కంటె సౌభాగ్య సంపద
మెచ్చు టాడు బిడ్డ మేలు గాదె ?

--- శ్రీనాథుడు (క్రీడాభిరామం)

అల్లసాని పెద్దన

అల్లసాని పెద్దన - Allasani Peddana

అల్లసాని పెద్దన (Allasani Peddana)

ఆంధ్ర కవితా పితామహునిగా పేరుగాంచిన అల్లసాని పెద్దన శ్రీ కృష్ణదేవరాయల ఆస్ధానం అష్టదిగ్గజములలో అగ్రగణ్యుడు. సంస్కృతాంధ్ర కవిత్వం ఎలా ఉండవలెను అని ఒక ఉత్పలమాల చెప్పి రాయల చేత సన్మానం, గండపెండేరం తొడిగించుకున్నవాడు. ఇతడు రచించిన మనుచరిత్ర ఆంధ్రవాఙ్మయములో ప్రధమ ప్రబంధముగా ప్రసిద్దికెక్కినది. ఇతను కవి మాత్రమే కాక రాచకార్యాలలో కూడా రాయలవారికి సలహాలు ఇచ్చువాడు, అందుకే ఇతనిని పెద్దనామాత్యుడు అని కూడా అంటారు. పెద్దన్న గారికి ఆంధ్రకవితాపితామహుడు బిరుదు శ్రీకృష్ణదేవరాయలవారిచ్చినది.

మను చరిత్ర ఇతివృత్తము:

మను చరిత్రము లేదా స్వారోచిష మనుసంభవము, అల్లసాని పెద్దన రచించిన ఒక ప్రబంధ కావ్యము. మారన ‘మార్కండేయ పురాణం’లో 150 పద్యాల్లో రాసిన మను చరిత్ర కథను పెద్దన ఆరువందల శ్లోకాలకు పెంచాడు. ఇది వరూధినీ, ప్రవరాఖ్యుల ప్రేమ కథతో మొదలై స్వారోచిషుని తో ముగుస్తుంది. కాశి నగరం దగ్గర ప్రవరుడనే పరమ నిష్టాగరిష్టుడైన బ్రాహ్మణుడు, అతనికి అనుకూలవతియైన భార్య ఉండేవారు. వారు అతిథులను ఎంతగానో ఆదరించేవారు. వారి ఇంటికి వచ్చిన ఒక సిద్ధుడు ప్రవరునికి ఒక మహిమాన్వితమైన పసరును ఇచ్చాడు. ఆ పసరు కాళ్ళకు పూసుకొని ఆ దివ్య ప్రభావం వలన ప్రవరుడు హిమాలయ పర్వతాలకు పోయి అక్కడి సుందర దృశ్యాలను చూచి ఆనందిస్తాడు. అయితే ఎండకు ఆ పసరు మంచులా కరిగిపోయింది.

తిరిగి పోయే ఉపాయం కోసం చూస్తున్న ప్రవరుడిని చూసి వరూధిని అనే అప్సరస మనసు పడింది. అయితే ప్రవరుడు ఆమెను తిరస్కరించి వెళ్ళిపోయాడు. కామవిరహంతో ఉన్న వరూధినిని ఒక గంధర్వుడు ప్రవరుని వేషంలో సమీపించి తన కోరిక తీర్చుకున్నాడు. వారికి జన్మించిన స్వరోచి ఒక దేశానికి రాజయ్యాడు. ఆ స్వరోచి ఒకసారి వేటకు వెళ్ళి మనోరమ అనే యువతిని పెళ్ళాడాడు. వారి కొడుకే స్వారోచిష మనువు.

ఇది తొలి తెలుగు ప్రబంధము గా పండితులు చెపుతారు, దీని తరువాత మొదలైనదే ప్రబంధ యుగము, తరువాతి ప్రబంధాలు దీని నుంది స్పూర్తిపొందినవే ఎక్కువగా ఉన్నాయి. చతుర్దశ వర్ణనలూ, ఆరు ఆశ్వాసాలతో కూడిన కథా కావ్యమిది. దీనిని తెలుగు లో పంచకావ్యాలలో ఒకటిగా చెపుతారు.

వినాయక ప్రార్ధన

అంకముజేరి శైలతనయాస్తన దుగ్ధములానువేళ
బాల్యాంకవిచేష్ట తొండమున అవ్వలిచన్‌ కబళింపబోయి
ఆవంక కుచంబు గాన కహివల్లభహారము గాంచి వే మృణా
ళాంకురశంక నంటెడు గజాస్యుని కొల్తు నభీష్టసిద్ధికిన్‌

హిమాలయ వర్ణన

అటజనికాంచె భూమిసురు డంబరచుంబి శిర స్సర జ్ఝరీ
పటల ముహుర్ముహు ర్లుఠ దభంగ తరంగ మృదంగ నిస్వన
స్ఫుట నటనానుకూల పరిఫుల్ల కలాప కలాపిజాలమున్‌
కటకచరత్‌ కరేణు కర కంపిత సాలము శీతశైలమున్‌

నర్మగర్భంగా వరూధిని పలుకులు

ఇంతలు కన్నులుండ తెరువెవ్వరి వేడెదు భూసురేంద్ర
ఏకాంతమునందునున్న జవరాండ్ర నెపంబిడి పల్కరించు
లాగింతియ కాక నీవెరుగవే మునువచ్చిన త్రోవచొప్పు
నీకింత భయంబులే కడుగ నెల్లిదమైతిమె మాటలేటికిన్‌

ప్రవరుడు వరూధినిని తిరస్కరించుట

ప్రాంచద్భూషణ బాహుమూలగతితో పాలిండ్లుపొంగార పై
యంచుల్‌ మోవగ కౌగిలించి యధరంబాసింప హా శ్రీహరీ
యంచున్‌ బ్రాహ్మణు డోరమోమిడి తదీయాంసద్వయం బంటి పొ
మ్మంచున్‌ ద్రోచె కలంచునే సతులమాయల్‌ ధీరచిత్తంబులన్‌

సాయంకాల వర్ణన

శ్రేణుల్ గట్టి నభోంతరాళమునఁ బాఱెన్ బక్షు; లుష్ణాంశుపా
షాణ వ్రాతము కోష్ణమయ్యె; మృగతృష్ణావార్ధు లింకెన్; జపా
శోణం బయ్యెఁ బతంగ బింబము; దిశా స్తోమంబు శోభాదరి
ద్రాణం బయ్యె, సరోజషండములు నిద్రాణంబు లయ్యెం గడున్

అష్టదిగ్గజ కవులు

అల్లసాని పెద్దన - మను చరిత్ర
నంది తిమ్మన - పారిజాతాపహరణం
తెనాలి రామకృష్ణుడు - పాండురంగ మహాత్మ్యం
ధూర్జటి - శ్రీ కాళ హస్తీశ్వర మహాత్మ్యం
పింగళి సూరన - కళా పూర్నోదయం
రామ రాజ భూషణుడు - వసు చరిత్ర
అయ్యలరాజు రామభధ్రుడు - రామాభ్యుదయం
మాదయగారి మల్లన - రాజశేఖర చరిత్ర

భట్టుమూర్తి (రామ రాజ భూషణుడు)

భోగాంబువాహ వాహవిభాగేహాభావుకాంగ భావభవమహా
భాగమహీభాగమహా బోగావహబాహు భోగిపుంగవ భోగా

వసు చరిత్రలో చంద్రోదయ వర్ణన

హరిదంభోరుహలోచన ల్గగనరంగాభోగరంగ త్తమో
భర నేపథ్యము నొయ్య నొయ్య సడలింపన్, రాత్రి శైలూషికిన్
వరుసన్ మౌక్తికపట్టమున్, నిటలమున్, వక్తంబునుం దోఁచె నా
హరిణాంకాకృతి వొల్చె రే కయి, సగం బై, బింబ మై తూర్పునన్.

పింగళి సూరన్న

పింగళి సూరన్న రాఘవపాండవీయము అనే శ్లేష కావ్యాన్ని రచించాడు. అతను కళాపూర్ణోదయం, ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నం రచించి తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రత్యేక స్థానం పొందాడు.

అల్లసాని పెద్దన

📜 అల్లసాని పెద్దన (Allasani Peddana) ✨ పరిచయం అల్లసాని పెద్దన తెలుగు సాహిత్యంలో **“ఆంధ్ర కవితా పితామహుడు”**గా ప్రసిద్ధి పొందిన మహాకవి. ఆయన శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలోని అష్టదిగ్గజ కవులలో అగ్రగణ్యుడు. 🏛️ చారిత్రక నేపథ్యం కాలం: 15–16వ శతాబ్దం రాజ్యం: విజయనగర సామ్రాజ్యం రాజు: శ్రీకృష్ణదేవరాయలు స్థానం: ఆస్థాన అష్టదిగ్గజ కవి 📖 ముఖ్య రచన 🌟 మనుచరిత్ర (Manucharitramu) తెలుగు తొలి గొప్ప ప్రబంధాల్లో ఒకటి మూలం: మార్కండేయ పురాణం కథ కథ: ప్రవరుడు – వరూధిని ప్రేమకథ నుండి స్వారోచిష మనువు జననం వరకు 🎯 ప్రత్యేకతలు శృంగార రస ప్రధాన రచన అలంకార భాషా శైలి మనో విశ్లేషణకు ప్రాధాన్యం ప్రబంధ సాహిత్యానికి పునాది 🧠 సాహిత్య విశేషాలు సంస్కృత–తెలుగు మిశ్రమ శైలి గంభీరమైన పదప్రయోగం దృశ్య వర్ణనలు అత్యంత శక్తివంతం భావ వ్యక్తీకరణలో గొప్పతనం 👑 బిరుదులు & గౌరవం ఆంధ్ర కవితా పితామహుడు పెద్దనామాత్యుడు అష్టదిగ్గజాల్లో అగ్ర కవి 📚 అష్టదిగ్గజ కవులు (సంక్షిప్తం) అల్లసాని పెద్దన – మనుచరిత్ర నంది తిమ్మన – పారిజాతాపహరణం తెనాలి రామకృష్ణుడు – పాండురంగ మహాత్మ్యం ధూర్జటి – శ్రీకాళహస్తీశ్వర మహాత్మ్యం పింగళి సూరన – కళాపూర్ణోదయం రామరాజ భూషణుడు – వసుచరిత్ర అయ్యలరాజు రామభద్రుడు – రామాభ్యుదయం మాదయగారి మల్లన – రాజశేఖర చరిత్ర 🪶 సారాంశం అల్లసాని పెద్దన తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యానికి పునాది వేసిన మహాకవి. ఆయన రచనలు తరువాతి తెలుగు సాహిత్యానికి దిశనిర్దేశం చేశాయి.

శ్రీనాధుడు

శ్రీనాథుడు - జీవిత చరిత్ర

శ్రీనాథుడు

0 (1380–1470) 15వ శతాబ్దానికి చెందిన ప్రముఖ తెలుగు కవి. దివ్యప్రబంధన శైలికి ఆదరణ కల్పించాడు.

చిన్నారి పొన్నారి చిఱుత కూకటినాఁడు రచియించితి మరుత్తరాట్చరిత్ర - బాల్యంలోనే బృహత్కావ్యాన్ని రచించిన ప్రౌఢ కవి. వీరి రచనలలో వీరి వ్యక్తిత్వం ప్రతిబింబిస్తుంది.

📘 జీవితం

జననం: 1380
స్థలం: ఆంధ్రప్రదేశ్, భారతదేశం
మరణం: 1470 (75 ఏళ్లు పైగా)
వృత్తి: కవి
కాలం: 1380–1470

🧒 బాల్యం

ప్రస్తుత కృష్ణా జిల్లాలోని కలపటం గ్రామంలో భీమాంబ మరియు మారయ్య దంపతులకు సుమారుగా 1355లో జన్మించాడు. తాను పాకనాటి నియోగ బ్రాహ్మణుడని, తన తాత కమలనాభామాత్యుడని రచనల్లో పేర్కొన్నాడు.

🏛️ రాజాశ్రయం

కొండవీటి ప్రభువు పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఆస్థాన కవి. విద్యాధికారి. రెడ్డిరాజుల కాలంలో ప్రసిద్ధ కవి.

🏆 ఘనత - బిరుదులు

గౌడ డిండిమభట్టు వాగ్యుద్ధంలో విజయం సాధించి “కవిసార్వభౌముడు” బిరుదు పొందాడు.

📖 రచనలు

కాశీ ఖండము
భీమఖండము
మరుత్తరాట్చరిత్ర
శృంగార నైషధము
హరవిలాసము
పల్నాటి వీరచరిత్రము
క్రీడాభిరామము

✍️ చాటువులు

శ్రీనాథుడు తన చాటువుల ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందాడు. రాజసభా వ్యంగ్యం మరియు సామాజిక వ్యాఖ్యలు ఇందులో కనిపిస్తాయి.

📜 ఉదాహరణ చాటువులు

కుల్లాయుంచితి, కోకసుట్టితి...
(చాటుపద్య భాగం)

🌟 సమకాలీకులు

పోతనకు సమకాలీనుడు. పోతనతో సంబంధించి వివాదాలు చరిత్రలో ఉన్నాయి.

✔ తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యంలో ముఖ్య కవి

శ్రీనాధుడు

శ్రీనాథుడు (1380-1470) 15 వ శతాబ్దికి చెందిన తెలుగు కవి. దివ్యప్రబంధన శైలికి ఆదరణ కల్పించాడు. చిన్నారి పొన్నారి చిఱుత కూకటినాఁడు రచియించితి మరుత్తరాట్చరిత్ర - బాల్యములోనే బృహత్కావ్యాన్ని రచించిన ప్రౌఢ కవి శ్రీనాథుడు. వీరి రచనలలో వీరి వ్యక్తిత్వం ప్రతిబింబిస్తుంది. పాండిత్య గరిమతో అచంచల ఆత్మవిశ్వాసం మూర్తిభవించిన నిండైన విగ్రహం వారి రచనలు చదువుతూ ఉంటే గోచరిస్తుంది. శ్రీనాథుడు జననం 1380 ఆంధ్రప్రదేశ్, భారతదేశం మరణం 1470 (కపిలేశ్వర గణపతి కోస్తాంధ్రని గెలిచాక .(75 ఏళ్ల పై వయస్సులో) బొడ్డేపల్లి కృష్ణా నది వడ్డున వృత్తి కవి కాల వ్యవధి 1380-1470 విషయం telugu బాల్యం శ్రీనాథుడు ప్రస్తుత కృష్ణా జిల్లాలో ఉన్న కలపటం గ్రామం లో భీమాంబ మరియు మారయ్య దంపతులకు సుమారుగ సామాన్య శకం 1355 లో జన్మించాడు.[6] తాను పాకనాటి నియోగ బ్రాహ్మణుడని మరియు తన తాత పద్మపురాణముని తెనుగించిన కమలనాభామాత్యుడని శ్రీనాథుడు తన కావ్యాలలో చెప్పుకొన్నాడు. రాజాశ్రయం శ్రీనాథుడు 15వ శతాబ్దము కాలపు కొండవీటి ప్రభువు పెదకోమటి వేమారెడ్డి యొక్క ఆస్థాన కవి. విద్యాధికారి. ఈ కాలమందు ఎందరో కవిపండితులకు రాజాశ్రయం కల్పించారు. శ్రీనాధుడు రెడ్డిరాజుల కడనున్న విద్యాధికారి అన్నమాట లోక విదితం. అద్దంకి రెడ్డిరాజులు క్రమముగా కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరములలో రాజ్యమేలినారు. శ్రీనాధభట్ట సుకవి కొన్నాళ్ళు విస్తృతముగా ఆంధ్రదేశముననే కాక కర్ణాటక ప్రాంతమునందు కూడ సారస్వత యాత్రలు నెరపి తన భాషకు ఎనలేని సేవ చేసినాడు. శ్రీనాధామాత్యుని తాతగారు కమలనాభామాత్యుడు తన మనుమని ముద్దు పలికులలో ఇట్లు వర్ణించినాడు "కనకక్ష్మాధర ధీరు, వారిధి తటీ కాల్ పట్టణాధీశ్వరున్ అనుగుందాత, కమనాభామాత్య చూడామణిన్" సాగర తటమునందున్న కాల్ పట్టణమునకు అధిపతి కమలలాభామాత్యుడు నేటి ప్రకాశం జిల్లా గుండ్లకమ్మనదికి దక్షిణ తటమున బంగాళాఖాతమునకు పడమరగా సుమారు ఇరువది కిలోమీటర్ల దూరములోనున్న నేటి ఊరు కొలచనకోట. ఈ కొలచనకోట యే కొలసనకోట (కాల్ సనకోట) అదే శ్రీనాధుని జన్మస్థలమని పలువురి చరిత్రకారుల అభిప్రాయము. ఈ కాల్పట్టణం ఆ సమీపంలోని పాదర్తి అని మరికొందరు అందురు. ఏది ఎమైనా శ్రీనాధుడు ప్రకాశం సీమలోనివాడని, జన్మస్థలము ఈ ప్రాంతములోనే జరిగినదని తెలియుచున్నది. ఘనత - బిరుదులు మార్చు గౌడ డిండిమభట్టు అనే పండితుని వాగ్యుధ్ధంలో ఓడించి అతని కంచుఢంకను పగుల గొట్టించాడు. ఈతనికి కవిసార్వభౌముడను బిరుదు ఉంది. రచనలు ఇతను ఎన్నో కావ్యాలు రచించాడు. వాటిలో కొన్ని: భీమఖండము, కాశీ ఖండము, మరుత్తరాట్చరిత్ర, శృంగార నైషధము మొదలగునవి. ఈయన వ్రాసిన చాటువులు ఆంధ్రదేశమంతా బహు ప్రశస్తి పొందాయి. మరుత్తరాట్చరిత్ర శాలివాహన సప్తశతి శృంగార నైషధము[8] ధనుంజయ విజయము కాశీ ఖండము హర విలాసము శివరాత్రి మాహాత్యము పండితారాధ్య చరిత్రము నందనందన చరిత్రము మానసోల్లాసము పల్నాటి వీరచరిత్రము క్రీడాభిరామము రామాయణము పాటలు కాశీఖండమునందు చెప్పుకున్నట్టుగా చిన్నారి పొన్నారి చిఱుత కూఁకటినాఁడు రచియించితిమరుత్తరాట్చరిత్ర. నూనుగు మీసాల నూత్న యౌవనమున శాలివాహన సప్తశతి నుడివితి. సంతరించితి నిండు జవ్వనంబునయందు హర్షనైషధకావ్య మాంధ్రభాషఁ బ్రౌఢ నిర్భర వయఃపరిపాకమునఁ గొని యాడితి భీమనాయకుని మహిమ ప్రాయమింతకు మిగులఁ గైవ్రాలకుండఁ గాశికాఖండ మను మహాగ్రంథ మేను తెనుఁగు జేసెదఁ గర్ణాటదేశ కటక పద్మవనహేళి శ్రీనాథభట్టకవిని. శ్రీనాథుని చాటువులు శ్రీనాథమహాకవి చాటుపద్యాలకు ప్రసిద్ధి. ఆయన వ్రాసిన ఒకటి రెండు చాటువులనైనా చెప్పుకోకపోతే విషయానికి సమగ్రత చేకూరదు. మచ్చుకి దిగువ రెండుపద్యాలూ అవధరించండి. కుల్లాయుంచితి, కోకసుట్టితి, మహాకూర్పాసమున్ బెట్టితిన్, వెల్లుల్లిన్ తిలపిష్టమున్ మెసవితిన్ విశ్వస్త వడ్డింపగా చల్లాయంబలి ద్రావితిన్, రుచులు దోసంబంచు పోనాడితిన్, తల్లీ! కన్నడ రాజ్య లక్ష్మి! దయలేదా? నేను శ్రీనాథుడన్ . కవితల్ సెప్పిన పాడనేర్చిన వృధాకష్టంబె, యీ భోగపుం జవరాండ్రేగద భాగ్యశాలినులు, పుంస్త్వంబేటికే పోగాల్పనా ? సవరంగాసొగసిచ్చి, మేల్ యువతి వేషంబిచ్చి పుట్టించుచో యెవరేనిన్ మదిమెచ్చి ధనంబులిత్తురుగదా నీరేజపత్రేక్షణా! నీలాలకా జాల ఫాల కస్తూరికా తిలకంబు నేమిట దిద్దువాడ నంగనాలింగనా నంగ సంగర ఘర్మ శీకరం బేమిట జిమ్మువాడ మత్తేభగామినీ వృత్తస్తనంబుల నెలవంక లేమిట నిల్పువాడ భామామణీ కచాభరణ శోభితమైన పాపట నేమిట బాపువాడ ఇందుసఖులను వేప్రొద్దు గ్రిందు పరిచి కలికి చెంగల్వ రేకుల కాంతి దనరి … అహహ పోయె నా గోరు తన చేతి పోరు మాని ఒకసారి శ్రీనాథ కవిసార్వభౌములు పల్నాటిసీమ కు వెళ్లారు. అక్కడి నీటి ఎద్దడి చూసి ఈ కంద పద్యాన్ని చాటువుగా చెప్పేరట - సిరిగలవానికిజెల్లును తరుణులు పదియారువేలుతగపెండ్లాడన్ తిరిపెమునకిద్దరాండ్రా పరమేశాగంగవిడువు పార్వతిచాలున్ సమకాలీకులు ఈయన పోతనకు సమకాలీనుడు. పోతనకు బంధువని, పోతన రచించిన శ్రీమదాంధ్రభాగవతాన్ని సర్వజ్ఞసింగభూపాలునికి అంకితమిప్పించడానికి ఒప్పింప చూసేడనే కథలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి కానీ చారిత్రక ఆధారాలు లేని కారణంగా వాటి విశ్వసనీయత పై పలు సందేహాలు, వివాదాలు ఉన్నాయి.శ్రీనాథుని బావమరుదులలో ఒకరి పేరు పోతన(దగ్గుపల్లి పోతన).

శ్రీ నాధుడు

శ్రీనాథుడు

0 15వ శతాబ్దానికి చెందిన ప్రముఖ తెలుగు కవి. ఆయనను కవిసార్వభౌముడు అని పిలుస్తారు. ఆయన రచనల్లో పాండిత్యం, ఆత్మవిశ్వాసం, ఆర్భాటమైన శైలి కనిపిస్తాయి.

📘 జీవితం

జననం: 1380 (ఆంధ్రప్రదేశ్)
మరణం: 1470
వృత్తి: కవి, ఆస్థాన కవి
కాలం: 1380–1470

📖 ముఖ్య రచనలు

కాశీఖండము
భీమఖండము
శృంగార నైషధము
మరుత్తరాట్చరిత్ర
హరవిలాసము
పండితారాధ్య చరిత్రము

🏛️ రాజాశ్రయం

కొండవీడు రెడ్డిరాజుల ఆస్థాన కవి
విద్యాధికారి హోదా
రాజసభలలో గౌరవం పొందిన కవి

✍️ చాటువులు

ఆయన చాటువులు సామాజిక వ్యంగ్యం మరియు రాజసభా శైలితో ప్రసిద్ధి చెందాయి.

🌟 ప్రత్యేకతలు

సంస్కృత + తెలుగు మిశ్రమ శైలి
ఆర్భాటమైన పదప్రయోగం
ప్రబంధ కవితా శైలి అభివృద్ధి

🏆 బిరుదు

కవిసార్వభౌముడు

“తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యానికి బలమైన పునాది వేసిన మహాకవి.”

తెలుగు గొప్పదనం

ఆటవెలది పద్యం (సరిచేసిన రూపం)

తెలుగు గొప్పదనము తెలియజేయర బాల
అక్షరములు యాభై ఆరు అగు బాల
అచ్చులు పదహారు అమృతముల బాల
హల్లులు ముప్పది ఏడు ఉభయములు మూడు బాల

📘 గమనికలు

అక్షరాలు – యాభై ఆరు (56)
అచ్చులు – 16
హల్లులు – 37
ఉభయాక్షరములు – 3

“తెలుగు భాష అమృతభాష – జ్ఞాన సంపద”

తెలుగు

తెలుగు అక్షరాలు

తెలుగు భాషలో సంప్రదాయంగా మొత్తం 56 అక్షరాలు ఉన్నాయని వ్యాకరణ గ్రంథాలు తెలియజేస్తున్నాయి.

అచ్చులు – 16
హల్లులు – 37
ఉభయాక్షరాలు – 3

మొత్తం = 56 అక్షరాలు

📘 అచ్చులు

అచ్చులను స్వరాలు లేదా ప్రాణములు అంటారు.

హ్రస్వములు

అ, ఇ, ఉ, ఋ, ఌ, ఎ, ఒ

దీర్ఘములు

ఆ, ఈ, ఊ, ౠ, ౡ, ఏ, ఓ

ప్లుతములు

ఐ, ఔ

📖 హల్లులు

హల్లులు అచ్చుల సహాయంతోనే పలుకబడతాయి.

క వర్గము

క ఖ గ ఘ ఙ

చ వర్గము

చ ఛ జ ఝ ఞ

ట వర్గము

ట ఠ డ ఢ ణ

త వర్గము

త థ ద ధ న

ప వర్గము

ప ఫ బ భ మ

అంతస్థములు

య ర ఱ ల ళ వ

ఊష్మములు

శ ష స హ

✍ ఉభయాక్షరాలు

సున్న (ం)
అరసున్న (ఁ)
విసర్గ (ః)

🔤 గుణింతాలు

హల్లులకు అచ్చులు కలిసినప్పుడు గుణింతాలు ఏర్పడతాయి.

క కా కి కీ కు కూ కె కే కై కొ కో కౌ కం కః

📝 ఒత్తులు

ఒక హల్లుకు ఇంకొక హల్లు కలిసినప్పుడు ఒత్తులు ఏర్పడతాయి.

క్క • గ్గ • త్త • న్న • మ్మ

📚 క్ష సంయుక్తాక్షరం

“క్ష” అనేది ప్రత్యేక హల్లు కాదు. ఇది క్ + ష కలయికతో ఏర్పడిన సంయుక్తాక్షరం.

“తెలుగు లిపి శాస్త్రీయత, శ్రావ్యత, సౌందర్యానికి ప్రతీక.”

తెలుగు అక్షరమాల

తెలుగు అక్షరాలు — సంక్షిప్త పాఠ్యరూపం తెలుగు భాషలో సంప్రదాయంగా మొత్తం 56 అక్షరాలు ఉన్నాయని వ్యాకరణ గ్రంథాలు చెబుతున్నాయి. వర్ణ విభాగాలు అచ్చులు – 16 హల్లులు – 37 ఉభయాక్షరాలు – 3 సున్న (ం) అరసున్న (ఁ) విసర్గ (ః) మొత్తం = 56 అక్షరాలు అచ్చులు అచ్చులను స్వరాలు లేదా ప్రాణములు అంటారు. హ్రస్వములు అ, ఇ, ఉ, ఋ, ఌ, ఎ, ఒ దీర్ఘములు ఆ, ఈ, ఊ, ౠ, ౡ, ఏ, ఓ ప్లుతములు ఐ, ఔ హల్లులు హల్లులు అచ్చుల సహాయంతోనే పలుకబడతాయి. వర్గాలు క వర్గము క ఖ గ ఘ ఙ చ వర్గము చ ఛ జ ఝ ఞ ట వర్గము ట ఠ డ ఢ ణ త వర్గము త థ ద ధ న ప వర్గము ప ఫ బ భ మ అంతస్థములు య ర ఱ ల ళ వ ఊష్మములు శ ష స హ ఉభయాక్షరాలు సున్న (ం) అరసున్న (ఁ) విసర్గ (ః) గుణింతాలు హల్లులకు అచ్చులు కలిసినప్పుడు గుణింతాలు ఏర్పడతాయి. ఉదాహరణ: క, కా, కి, కీ, కు, కూ, కె, కే, కై, కొ, కో, కౌ, కం, కః ఒత్తులు ఒక హల్లుకు ఇంకొక హల్లు కలిసినప్పుడు ఒత్తులు వస్తాయి. ఉదాహరణలు: క్క గ్గ త్త న్న మ్మ క్ష “క్ష” అనేది ప్రత్యేక హల్లు కాదు. ఇది క్ + ష కలయికతో ఏర్పడిన సంయుక్తాక్షరం. ఉత్పత్తి స్థానాలు కంఠ్యములు తాలవ్యములు మూర్ధన్యములు దంత్యములు ఓష్ఠ్యములు నాసిక్యములు ఆధునిక తెలుగు వర్ణమాల ప్రస్తుతం సాధారణ బోధనలో: 12 అచ్చులు 34 హల్లులు పూర్ణబిందువు నకారపొల్లు వాడుతున్నారు. చిన్నయ సూరి ప్రకారం పరవస్తు చిన్నయ సూరి బాలవ్యాకరణం ప్రకారం దేశ్య తెలుగు వర్ణాలు 36 అని పేర్కొన్నారు. మఱుగునపడిన అక్షరాలు పూర్వం వాడి ఇప్పుడు తగ్గిన అక్షరాలు: ఱ ఴ ౚ “తెలుగు లిపి శాస్త్రీయత, శ్రావ్యత, సౌందర్యం కలిగిన భారతీయ భాషా సంపద.”

ఆటవెలది

ఆటవెలది ఛందస్సు

ఇనగణ త్రయంబు నింద్ర ద్వయంబును
హంస పంచకంబు ఆటవెలది.

📘 ఆటవెలది పద్య లక్షణాలు

ఇందు నాలుగు పాదములు ఉంటాయి.
1, 3 పాదాలు మొదట 3 సూర్య గణాలు తరువాత 2 ఇంద్ర గణాలు కలిగి ఉంటాయి.
2, 4 పాదాలు 5 సూర్య గణాలు కలిగి ఉంటాయి.
ప్రతి పాదములో నాల్గవ గణం మొదటి అక్షరం యతి.
ప్రాసయతి చెల్లును.
ప్రాస నియమం లేదు.
సులభమైన భాషలో నీతి, జీవన సత్యాలు చెప్పబడతాయి.

📖 ఉదాహరణ

ఉప్పుకప్పురంబు ఒక్కపోలికనుండు,
చూడచూడ రుచుల జాడవేరు,
పురుషులందు పుణ్యపురుషులు వేరయా
విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ.

✍ ప్రముఖ కవి

'విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ' అనే మకుటంతో ఆంధ్రులకు చిరపరిచితములైన వేమన పద్యాలన్నీ ఆటవెలదులే.

🌿 ఆటవెలది ప్రత్యేకత

ఆటవెలది పద్యాలు సులభమైన తెలుగు భాషలో ఉండి, ప్రజలకు నీతి మరియు జీవన తత్వాన్ని బోధిస్తాయి.

సూర్య గణాలు & ఇంద్ర గణాలు

☀ సూర్య గణాలు

న = ।।। (లఘు లఘు లఘు)

హ = U । (గురు లఘు)

📘 ఇంద్ర గణాలు

నల = ।।।। (లఘు లఘు లఘు లఘు)

నగ = ।।।U (లఘు లఘు లఘు గురు)

సల = ।।U। (లఘు లఘు గురు లఘు)

భ = U।। (గురు లఘు లఘు)

ర = U।U (గురు లఘు గురు)

త = UU। (గురు గురు లఘు)

తెలుగు ఛందస్సులు | గణాలు | ఆటవెలది | వేమన పద్యాలు

తెలుగు ఛందస్సులో ప్రాస

తెలుగు ఛందస్సులో ప్రాస అంటే పద్య పాదంలోని రెండవ అక్షరం. పద్యంలోని అన్ని పాదాలలో రెండవ అక్షరం ఒకే హల్లు, ఒకే గుణితంతో రావడం ప్రాస నియమం.

📘 ప్రాస రకాలు

1. శుద్ధ ప్రాస (Simple Rhyme)

పద్య పాదంలోని రెండవ అక్షరం అచ్చుతో సహా ఒకే విధంగా ఉండటం.

ఉదాహరణకు “క” ప్రాస అయితే, అన్ని పాదాలలోనూ అదే “క” గుణితం రావాలి.

కమలము
కరుణము
కల్పన
కాంతి

2. ప్రాస మైత్రి (Rhyme Friendship)

శబ్ద సామ్యం కలిగిన వేరే హల్లులను ప్రాసగా ఉపయోగించడాన్ని ప్రాస మైత్రి అంటారు.

📌 ప్రధాన నియమాలు

వర్గ ప్రాస మైత్రి: క-గ, చ-జ, ట-డ, త-ద, ప-బ
సరళాక్షర మైత్రి: కవర్గ, చవర్గ, టవర్గ, తవర్గ, పవర్గల 1,3,5 అక్షరాలు మైత్రి చెందుతాయి.
సావర్ణ్య మైత్రి: ఙ, ఞ, ణ, న, మ వంటి వర్గ పంచమాక్షరాలు మైత్రి చెందుతాయి.
రేఫ-లకార మైత్రి: “ర”, “ళ” అక్షరాలు పరస్పరం ప్రాసగా రావచ్చు.
సంయుతాసంయుత ప్రాస: క్ర-క, క్ల-క వంటి సంయుక్తాక్షర ప్రాసలు.

3. ప్రాసయతి (Prasayati)

యతి స్థానంలో యతి అక్షరానికి బదులుగా ప్రాస అక్షరాన్ని ఉపయోగించడాన్ని ప్రాసయతి అంటారు.

ఇది ప్రాస నియమం లేని పద్యాలలో కూడా ఉపయోగిస్తారు.

📖 ప్రాస నియమం ఉండే పద్యాలు

ఉత్పలమాల
చంపకమాల
మత్తేభం
శార్దూలం
కందం
తరువోజ

📖 ప్రాస నియమం లేని పద్యాలు

ఆటవెలది
తేటగీతి
సీస పద్యం

“ప్రాస పద్యానికి శ్రావ్యతను, సంగీత మాధుర్యాన్ని అందిస్తుంది.”

యతి

తెలుగు ఛందస్సులో యతి

తెలుగు ఛందస్సులో పద్య పాదంలో నిర్ణీత స్థానంలో వచ్చే విరామాన్ని “యతి” అంటారు.

యతి పద్యానికి లయ, శ్రావ్యత, భావ స్పష్టతను కలిగిస్తుంది.

📘 యతి – ముఖ్య అంశాలు

1. నిర్వచనం

పద్య పాదంలో మధ్యలో వచ్చే విరామమే యతి.

2. ప్రాముఖ్యత

లయను కాపాడుతుంది
పద్యానికి సంగీతాత్మకత ఇస్తుంది
భావాన్ని స్పష్టంగా వినిపిస్తుంది
పఠనంలో సౌలభ్యం కలిగిస్తుంది

3. నియమం

ప్రతి ఛందస్సులో యతి స్థానం నిర్ణయించబడి ఉంటుంది. ఆ స్థానంలోనే విరామం ఇవ్వాలి.

📝 యతి ఉదాహరణ

ధర్మమునకు || దైవమే రక్ష

ఇక్కడ “||” గుర్తు యతిని సూచిస్తుంది.

📖 యతి రకాలు

సామాన్య యతి
ప్రాసయతి
అఖండ యతి

“పద్యానికి విరామ సౌందర్యం ఇచ్చేది యతి.”

ప్రాస

తెలుగు ఛందస్సులో ప్రాస

తెలుగు ఛందస్సులో పద్య పాదం యొక్క రెండవ అక్షరాన్ని “ప్రాస” అంటారు. ఒక పద్యంలోని నాలుగు పాదాలలోనూ రెండవ అక్షరం ఒకే హల్లు అయి ఉండాలి. దీనినే ప్రాస మైత్రి అంటారు.

📘 ప్రాస – ముఖ్య అంశాలు

1. నియమం

మొదటి పాదంలోని రెండవ అక్షరం ఏ విధంగా ఉంటుందో, మిగిలిన పాదాలలోనూ అదే విధంగా ఉండాలి.

2. ప్రాముఖ్యత

ప్రాస పద్యానికి లయబద్ధమైన శబ్దాన్ని, శ్రావ్యతను, అందాన్ని ఇస్తుంది.

3. రకాలు

ప్రాస
ప్రాసయతి

📝 ప్రాస పదాల ఉదాహరణలు

పాప గిలక — తాత పిలక
గుడి గంట — వరి పంట
పళ్ళ గంప — ముళ్ళ కంప

📖 ప్రాసయతి

యతి స్థానంలో కాకుండా, రెండవ అక్షరమైన ప్రాసాక్షరం తో మైత్రి కుదిరితే దానిని ప్రాసయతి అంటారు.

“పద్యానికి శ్రావ్యతను ఇచ్చేది ప్రాస.”

భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి

ప్రముఖ భాషా శాస్త్రవేత్త • ద్రావిడ భాషల పరిశోధకుడు

భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి గారు భారతదేశానికి చెందిన ప్రముఖ భాషా శాస్త్రవేత్త. ముఖ్యంగా తెలుగు మరియు ద్రావిడ భాషలపై ఆయన చేసిన పరిశోధనలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రశంసలు పొందాయి.

ప్రధాన విశేషాలు

ద్రావిడ భాషలపై విశేష పరిశోధనలు చేశారు.
తెలుగు వ్యాకరణం మరియు భాషా పరిణామంపై అధ్యయనాలు చేశారు.
“The Dravidian Languages” అనే ప్రముఖ పుస్తకాన్ని రచించారు.
హైదరాబాద్ విశ్వవిద్యాలయానికి వైస్-చాన్సలర్‌గా సేవలందించారు.
భారతీయ భాషా శాస్త్ర రంగంలో ప్రముఖ పండితుడిగా గుర్తింపు పొందారు.

తెలుగు భాషకు సేవ

తెలుగు భాషా మూలాలు, ద్రావిడ భాషల సంబంధాలు, భాషా వికాసం వంటి అంశాలపై భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి గారి పరిశోధనలు భాషా శాస్త్రంలో ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించాయి.