చందస్సు

 తెలుగు ఛందస్సు

తెలుగు సాహిత్యంలో పద్య రచనకు సంబంధించిన లయ, గణం, యతి, ప్రాస నియమాల సమాహారాన్ని ఛందస్సు అంటారు.

ఇది పద్యానికి సంగీతాత్మకత, అందం, క్రమబద్ధత ఇస్తుంది.

ఛందస్సు ముఖ్య భాగాలు

అక్షరం – పద్యంలో ప్రతి శబ్ద ఘట్టం

మాత్ర – అక్షర ఉచ్చారణ కాలం

గణం – మూడు అక్షరాల సమూహం

యతి – మధ్య విరామం

ప్రాస – ఒకే ధ్వని పునరావృతం

తెలుగు పద్యాల ప్రధాన రకాలు

1. వృత్తాలు

నిర్దిష్ట గణ నియమాలతో ఉండే పద్యాలు.

ఉదాహరణలు:

శార్దూలవిక్రీడితం

మత్తేభం

సీసం

ఉత్పలమాల

చంపకమాల

2. జాతులు

మాత్రల ఆధారంగా ఉండే పద్యాలు.

ఉదాహరణలు:

ఆటవెలది

తేటగీతి

ద్విపద

3. ఉపజాతులు

వృత్త + జాతి లక్షణాలు కలిగినవి.

గణాలు

తెలుగు ఛందస్సులో ప్రసిద్ధ గణాలు:

గణం

రూపం

మ

గురు గురు గురు

య

లఘు గురు గురు

ర

గురు లఘు గురు

స

లఘు లఘు గురు

త

గురు గురు లఘు

జ

లఘు గురు లఘు

భ

గురు లఘు లఘు

న

లఘు లఘు లఘు

యతి – ప్రాస

యతి

పద్య మధ్యలో వచ్చే విరామం.

ప్రాస

రెండో అక్షరం ఒకేలా రావడం.

ఉదాహరణ:

కమలాక్షుని ఆర్చించు కరములు కరములు

ఇక్కడ “క” ప్రాస.

ప్రసిద్ధ తెలుగు ఛందస్సు గ్రంథాలు

ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి

కవిజనాశ్రయం

ఛందోదర్పణము

ప్రముఖ కవులు

నన్నయ్య

తిక్కన

ఎర్రప్రగడ

పోతన

శ్రీనాథుడు

చిన్న నిర్వచనం

“పద్యానికి లయ, గతి, నియమం ఇచ్చేది ఛందస్సు.”