శ్రీనాథుడు – కవిసార్వభౌముడు
శ్రీనాథుడు (1380–1470) 15వ శతాబ్దికి చెందిన ప్రముఖ తెలుగు కవి. తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రబంధ యుగానికి విశిష్ట స్థానాన్ని కల్పించిన మహాకవి. దివ్యప్రబంధన శైలికి ఆదరణ కల్పించి, తన పాండిత్యంతో తెలుగు భాషకు అపూర్వ కీర్తి తెచ్చాడు. “కవిసార్వభౌముడు” అనే బిరుదుతో ప్రసిద్ధి పొందిన శ్రీనాథుడు, తన రచనలలో ఆత్మవిశ్వాసం, గాంభీర్యం, శృంగారరసం, భక్తి, సామాజిక చైతన్యాన్ని సమన్వయం చేశాడు.
జననం – కుటుంబ నేపథ్యం
శ్రీనాథుడు సుమారు క్రీస్తు శకం 1380లో ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్లోని ప్రకాశం లేదా కృష్ణా ప్రాంతాలలో జన్మించినట్లు చరిత్రకారులు భావిస్తారు. భీమాంబ మరియు మారయ్య దంపతులకు జన్మించాడు. తాను పాకనాటి నియోగి బ్రాహ్మణుడినని, తన తాత కమలనాభామాత్యుడు పద్మపురాణాన్ని తెలుగులో అనువదించాడని తన కావ్యాలలో పేర్కొన్నాడు.
శ్రీనాథుని జన్మస్థలంపై విభిన్న అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. కొందరు చరిత్రకారులు ప్రకాశం జిల్లా కొలచనకోటనే ఆయన జన్మస్థలమని భావిస్తే, మరికొందరు పాదర్తి ప్రాంతమని సూచిస్తారు.
రాజాశ్రయం
శ్రీనాథుడు రెడ్డి రాజుల ఆస్థానంలో విద్యాధికారిగా పనిచేశాడు. ముఖ్యంగా కొండవీటి ప్రభువు పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఆస్థానంలో అతనికి విశేష గౌరవం లభించింది. ఆ కాలంలో అనేక మంది కవులకు, పండితులకు రాజాశ్రయం లభించగా, శ్రీనాథుడు వారిలో అగ్రగణ్యుడు.
ఆంధ్రదేశమంతటా మాత్రమే కాకుండా కర్ణాటక ప్రాంతాలలో కూడా సారస్వత యాత్రలు చేసి తెలుగు భాషకు సేవ చేశాడు.
కవిత్వ ఘనత
శ్రీనాథుడు తన పాండిత్య గరిమతో సాహిత్య రంగంలో అపార కీర్తిని సంపాదించాడు. గౌడ డిండిమభట్టు అనే పండితుడిని వాగ్యుద్ధంలో ఓడించి అతని కంచు ఢంకాను పగులగొట్టిన కథ ప్రసిద్ధి. ఈ విజయానంతరం ఆయనకు “కవిసార్వభౌముడు” అనే బిరుదు లభించింది.
ప్రధాన రచనలు
- భీమఖండము
- కాశీఖండము
- మరుత్తరాట్చరిత్ర
- శృంగార నైషధము
- శాలివాహన సప్తశతి
- ధనుంజయ విజయము
- హరవిలాసము
- శివరాత్రి మాహాత్యము
- పండితారాధ్య చరిత్రము
- నందనందన చరిత్రము
- మానసోల్లాసము
- పల్నాటి వీరచరిత్రము
- క్రీడాభిరామము
- రామాయణము
స్వీయ కవితా ప్రస్థానం
తన రచనా ప్రయాణాన్ని శ్రీనాథుడు కాశీఖండంలో ఇలా చెప్పుకున్నాడు:
చిన్నారి పొన్నారి చిఱుత కూఁకటినాఁడు రచియించితి మరుత్తరాట్చరిత్ర।
నూనుగు మీసాల నూత్న యౌవనమున శాలివాహన సప్తశతి నుడివితి॥
సంతరించితి నిండు జవ్వనంబునయందు హర్షనైషధకావ్య మాంధ్రభాష॥
ప్రౌఢ నిర్భర వయః పరిపాకమునఁ గొని యాడితి భీమనాయకుని మహిమ॥
శ్రీనాథుని చాటువులు
శ్రీనాథుడు చాటుపద్యాలకు ప్రసిద్ధి పొందాడు. సమాజ పరిస్థితులు, వ్యక్తిగత అనుభవాలు, రాజసభల వైభవం వంటి అంశాలను చమత్కారంగా చాటువుల రూపంలో చెప్పేవాడు.
కుల్లాయుంచితి, కోకసుట్టితి, మహాకూర్పాసమున్ బెట్టితిన్,
వెల్లుల్లిన్ తిలపిష్టమున్ మెసవితిన్ విశ్వస్త వడ్డింపగా॥
చల్లాయంబలి ద్రావితిన్, రుచులు దోసంబంచు పోనాడితిన్,
తల్లీ! కన్నడ రాజ్యలక్ష్మి! దయలేదా? నేను శ్రీనాథుడన్॥
సిరిగలవానికిజెల్లును తరుణులు పదియారువేలుతగపెండ్లాడన్।
తిరిపెమునకిద్దరాండ్రా పరమేశా! గంగవిడువు పార్వతిచాలున్॥
సమకాలీకులు
శ్రీనాథుడు భక్తకవి పోతనకు సమకాలీనుడు. పోతనతో బంధుత్వం ఉందని, భాగవతాన్ని రాజుకు అంకితం చేయమని ఒప్పించాడనే కథలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నప్పటికీ వాటికి చారిత్రక ఆధారాలు స్పష్టంగా లేవు.
మరణం
సుమారు 1470 ప్రాంతంలో శ్రీనాథుడు మరణించినట్లు భావిస్తారు. కపిలేశ్వర గజపతి కోస్తాంధ్రను గెలిచిన తరువాత, వృద్ధాప్యంలో బొడ్డేపల్లి సమీపంలో కృష్ణానది తీరంలో ఆయన జీవితం ముగిసినట్లు కథనాలు ఉన్నాయి.
సాహిత్య వారసత్వం
తెలుగు ప్రబంధ సాహిత్యానికి పునాది వేసిన మహాకవులలో శ్రీనాథుడు అగ్రగణ్యుడు. ఆయన రచనలు పాండిత్యం, శృంగారం, భక్తి, చమత్కారం, భాషా వైభవం కలగలిపిన సాహిత్య సంపదగా నిలిచాయి. తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఆయనకు చిరస్థాయిగా ప్రత్యేక స్థానం ఉంది.
